Laatste reis ...

Beste familie en vrienden,

Nu ik dit schrijf (zat. 26-03, 14:00 uur), glijdt net de stad Braunschweig aan mijn treinraam voorbij. Daar ben ik opgestapt voor de trein richting Hannover, waarvandaan ik verder reis naar Nederland. Vrijdag en zaterdag was ik namelijk voor onderzoek in de Herzog August Bibliothek in Wolfenbüttel, de dagen daarvoor in Berlijn en de twee weken daarvoor in Halle an der Saale. Daarmee is mijn laatste onderzoeksverblijf in Duitsland voor m’n promotieonderzoek ten einde gekomen …

Voordat ik op reis ging, heb ik alle hoofdstukken die ik geschreven heb, opnieuw doorgenomen en bewerkt. Dat kreeg ik nog net allemaal op tijd af. Daarbij heb ik een lijstje gemaakt van dingen die ik nog moet natrekken (o.a. in Duitsland). Dat laatste heb ik dus de afgelopen drie weken gedaan.

In Halle an der Saale ben ik ook naar een congres geweest waar ik een lezing gegeven heb. Het congres ging over religieuze contacten tussen Engeland en het piëtisme in Halle aan het begin van de 18e eeuw (Networking across the Channel). In dat kader heb ik een lezing gegeven over de religieuze verbindingen tussen het Engelse puritanisme en Duitsland aan het einde van de 16e en in de 17e eeuw. Die contacten kun je als voorlopers van de contacten in de 18e eeuw zien. Ik heb me zelf in mijn onderzoek niet zoveel met de 18e eeuw beziggehouden, maar het was een interessant congres en ook van het voorbereiden van m’n lezing heb ik veel opgestoken. Mijn meest interessante vondst in Halle was dat een Duitse lutherse theoloog rond 1660 een aantal passages van het reformatieprogramma voor kerk, staat en maatschappij van de gereformeerde Nederlandste theoloog Willem Teellinck heeft geciteerd of in verkorte vorm heeft opgenomen.

In Berlijn heb ik onderzoek gedaan in het Geheime Preußische Staatsarchiv en heb daar verschillende interessante aanvullingen gevonden over één van de vertalers van Nederlandse stichtelijke boeken, die schout en raadsheer (in dienst van de keurvorst van Brandenburg) was te Duisburg (het hertogdom Kleve, waarin Duisburg lag, behoorde destijds tot Brandenburg, later tot het koninkrijk Pruissen). Het archief is gevestigd in één van de voorstadjes van Berlijn, in Dahlem. Wat Wassenaar t.o.v. Den Haag is, dat is Dahlem t.o.v. Berlijn. Het is nogal elitair en de auto’s die je tegenkomt, zijn van een dergelijk kaliber en prijskaartje dat mijn automobiel er volledig bij uit de toon zou vallen (dit keer ben ik overigs met de trein). Het was wel heerlijk om in Dahlem door de rustige straten met veel groen en bomen te lopen en om de vogels te horen fluiten.

Om in het centrum van Berlijn te komen, moest ik zo’n 20 minuten met de tram. Verschillende keren ben ik in de Staatsbibliothek geweest. Vanwege de deling van Berlijn tot 1989 bestaan er nu twee afdelingen: één aan Unter der Linden (voormalig Ost-Berlin, bibliotheek is in een oud historisch gebouw) en een nieuw gebouw aan de Potsdamer Platz. Op zo’n 1,5 km van elkaar, maar voor 1989 gescheiden door de Muur, die pal over de Potsdamer Straße liep.

Zelf vind ik Berlijn groots. Ik was er al twee keer geweest, maar elke keer maakt het weer indruk op me. Met name in hartje Berlijn bespeur je haast op elke hoek de adem van de geschiedenis. Het is er alleen wel druk. Wat mij betreft zou men van Unter den Linden een ‘Fußgängerzone’ moeten maken en alle grote multinationals en dure zaken naar de zijstraten moeten ‘verbannen’, zodat er aan de straat zelf alleen kerken, musea en bibliotheken overblijven, alsook het slot van de koningen van Pruisen dat na de oorlog door de DDR ge-explodeerd werd (fürchterlich), maar nu weer opgebouwd wordt.

Welnu, ik moet het op dit moment echt allemaal achter me laten en volgende week weer gaan schrijven. Ik hoop mijn diss dan in of na de zomer af te ronden. In ieder geval hoop ik later nog weer – als ik D.V. de mogelijkheid krijg – naar Halle, Wolfenbüttel en Berlijn te gaan, o.a. om onderzoek te doen.

Met hartelijke groet en met veel dank voor al jullie reacties op mijn berichten,

Jan